Het 17de-eeuwse schilderij van Sint-Margaretha is één van de meest bijzondere stukken in de inboedel van de Sint-Margarethakerk van Wintam. Het schilderij werd overgebracht van de kerk van het verdronken dorp Nattenhaasdonk. Het symboliseert dus de link tussen de huidige kerk van Wintam en de verdwenen kerk van Nattenhaasdonk en speelt zo een centrale rol in het verhaal van Museumkerk Wintam. Ondertussen is het gerestaureerd en schittert het weer.
Sint-Margaretha draagt een lang, blauw kleed met een gele, omgeslagen mantel, bovenaan vastgemaakt met een rode strik. Voor haar borst zit een juweel, mogelijk een broche, en ze draagt een parelmoeren halssnoer, wat getuigt van rijkdom. Margaretha staart naar de hemel in haar vertrouwen op God. In haar linkerhand heeft ze de palmtak van het martelaarschap en met haar rechterhand toont ze het kruis aan de geschubde draak, die zich rond haar voeten wikkelt. Links achteraan zien we een heuvel met een soort grot, mogelijk verwijzend naar haar kerker, met daarboven een vogel op een tak. Rechtsachter ontplooit zich een landschap met meer op de voorgrond het tafereel met de aan een paal vastgemaakte Sint-Margaretha die gemarteld wordt.
Wie is Margaretha?
Margaretha van Antiochië is een heilige in het christelijke geloof. Het is pas in de 9de eeuw dat de eerste verhalen over haar verschijnen. Volgens de Legenda Aurea, een middeleeuwse verzameling van heiligenlevens en kerkelijke feesten, zou ze geboren zijn in de 3de eeuw in Antiochië, de hoofdstad van Pisidië, in het huidige Turkije.
In de periode waarin Margaretha leefde maakte Antiochië, in West-Azië, deel uit van het Romeinse rijk. Margaretha was de dochter van de heidense priester Theodosius. Ze had zich bekeerd tot het christendom en leefde als herderin.
Margaretha kreeg een huwelijksaanzoek van de heidense stadsprefect Olybrius, maar weigerde omdat ze haar christelijke geloof niet wou afzweren. Als gevolg daarvan werd ze gevangengenomen en gemarteld. Men probeerde haar te verdrinken, maar dat mislukte. Uiteindelijk werd ze met roeden geslagen en onthoofd. Ze zou overleden zijn in het jaar 305. Wanneer ze geboren werd is niet duidelijk.
Ze maakte in gevangenschap een aantal wonderbaarlijke gebeurtenissen mee. De bekendste is dat de duivel, in de gedaante van een draak, haar opslokte. Margaretha kon levend ontkomen doordat de draak haar uitspuwde. Dit omwille van het kruis dat ze droeg dat zijn ingewanden irriteerde. Een andere variant is dat de draak in haar gevangeniscel verscheen en uit elkaar barstte na haar kruisteken.
Margaretha wordt afgebeeld met een (geketende) draak, die soms in haar mantel bijt. Soms duwt ze haar kruisstaf in zijn bek en soms zit er een kleine draak op een boek dat ze vasthoudt. Andere attributen waar ze mee weergegeven wordt zijn een marelaarspalm of -kroon, een kruisbeeld, een duif, een gordel die ze in de hand houdt, een toorts, witte bloemen of een parelsnoer, een schaal of een vaas.
Sint-Margaretha is de patroonheilige van de voedsters, de verpleegsters, de vroedvrouwen en nierpatiënten. Ze wordt aangeroepen bij barensweeën, onvruchtbaarheid, krampen en borstkwalen. Margaretha is een van de Veertien heilige helpers of Noodhelpers, die als groep worden vereerd en aangeroepen bij allerhande ziektes en aandoeningen.
20 juli is de naamdag van Margaretha van Antiochië. Ze is patroonheilige van enkele dorpen. Naast Wintam en voorheen Nattenhaasdonk, is Sint-Margaretha ook de patroonheilige van onder meer Baardegem (Aalst), Lichtervelde, Nieuwenhove (Waregem), Sint-Margriet Houtem (Tienen), Sint-Margriete (Sint-Laureins). De Sint-Margaritakerk te Lier is ook toegewijd aan Margaretha van Antiochië.
Wie vervaardigde het schilderij?
Het schilderij van Sint-Margaretha is in 1663 geleverd aan het parochiebestuur van de Sint-Margarethakerk in Nattenhaasdonk. Het is een staande rechthoek (140-185 cm bij 200 cm), geschilderd met olieverf op doek en is voorzien van een houten lijst. Het werk is niet gesigneerd en ook niet gedateerd.
In de parochierekeningrekening van het jaar 1663 staat dat J. Van Basse 76 gulden ontving voor het maeken van eene schilderije representerende Ste Margriete. Het werd boven het altaar geplaatst, vermoedelijk het Sint-Margaretha-altaar. In 1664 is er opnieuw een vermelding van het schilderij.
In 1956 deed men in het aartsbisdom Mechelen ook onderzoek naar het schilderij. Dit blijkt uit een nota die gehecht is aan de parochierekening van 1663. Deze nota is vergezeld van een transcriptie van de twee items, respectievelijk uit 1663 en 1664, die betrekking hebben op het schilderij.
J. Van Basse is geen bekende schilder, zoals zijn tijdsgenoten Jacob Jordaens of Jan Brueghel de Jonge. De schilder is ook niet algemeen bekend bij kunsthistorici. In de 17de eeuw waren er wel twee 17de-eeuwse Amsterdamse schilders met de naam Jan Basse of Bassé (vader en zoon). Ze zijn echter overleden in de periode voor het schilderij van Wintam gemaakt is. De vervaardiger van het schilderij kan ook een meer lokale schilder geweest zijn.
Een werk van Gaspar De Crayer?
Lange tijd werd aangenomen dat het schilderij vervaardigd werd door Gaspar De Crayer (ca. 1583-1669). Hij was aanvankelijk een Antwerpse schilder en tekenaar. Hij verplaatste zijn activiteiten naar Brussel en wordt daar de belangrijkste 17de-eeuwse schilder.
Gaspar De Crayer leverde werk voor aartshertogen Albrecht en Isabella en was ook hofschilder van kardinaal-infant Ferdinand en aartshertog Leopold Wilhelm. Aan het einde van zijn leven vestigde hij zich in Gent. Hij vervaardigde ook veel altaarstukken voor kerken, kloosters en abdijen.
In de Inventaris Onroerend Erfgoed, waarvan de fiche over de Parochiekerk Sint-Margaretha is opgemaakt in 1995, staat dat het schilderij is toegeschreven aan Gaspar de Crayer. In de database van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium wordt het schilderij toegewezen aan een onbekende schilder.Naar aanleiding van de twijfel ontstaan over de schilder werd het Rubenianum in Antwerpen gecontacteerd.
Antoon van Dyck
Liechtenstein Museum (GE 153)
Professor Nils Büttner kon bevestigen dat het een 17de-eeuws schilderij is. Dr. Joost Vander Auwera liet weten dat het schilderij moeilijk van Gaspar De Crayer kan zijn, wat bevestigd wordt door professor emeritus Hans Vlieghe, die gespecialiseerd is in het werk van Gaspar De Crayer. Zij gaan er vanuit dat het schilderij effectief door J. Van Basse geschilderd is.
De verwarring over de vervaardiger va, het schilderij van Sint-Margaretha is in de 19de-eeuw ontstaan. In de beschrijvende staat van voortreffelijke kunstwerken in de gemeente Hingene uit 1835, die zich in het gemeentearchief van Hingene bevindt, wordt het schilderij toegeschreven aan Gaspar De Crayer.
De misvatting dat het schilderij een werk zou zijn van Gaspar De Crayer is mogelijk ontstaan doordat kunstschilder Arens het als dusdanig had geïdentificeerd in het begin van de 19de eeuw. Arens was gewezen directeur van de Antwerpse academie. Dit deed hij met de bijgedachte dat het beschadigd werd in de Franse Tijd.
Van Nattenhaasdonk naar Wintam
Het schilderij had aanvankelijk een plaats in de Sint-Margarethakerk van Nattenhaasdonk. Deze kerk verkeerde in de vroege 19de eeuw echter in een slechte bouwfysische toestand. Nattenhaasdonk werd in 1825 getroffen door overstromingen, waardoor besloten werd een nieuwe kerk te bouwen in Wintam, waarna het schilderij werd verplaatst naar de nieuwe kerk.
Met de bouw van een kerk in Wintam, naar ontwerp van de Brusselse architect Frans Drossaert, werd gestart in 1828 en in 1829 werd de nieuwe Sint-Margarethakerk ingewijd. Het schilderij van Sint-Margaretha werd, samen met heel wat van de inboedel uit de kerk van Nattenhaasdonk, verhuisd naar de nieuwe kerk in Wintam. Het verhaal van het verdronken dorp Nattenhaasdonk wordt elders in de kerk toegelicht met enkele infopanelen.
Er zijn in het verleden reeds verschillende ‘restauratiewerken’ uitgevoerd aan het schilderij. In het kader van de plaatsing van een nieuw altaar werd het schilderij in 1718 al eens gereinigd en geretoucheerd. Dit werd uitgevoerd door Arnoldus Rubens. Wellicht gaat het om de Antwerpse landschapsschilder Arnold Frans Rubens (1687-1719).
Het schilderij lijkt wel wat onderhevig geweest aan schommelingen in de klimaatcondities. Het zou ook schade opgelopen hebben in de periode van de Franse revolutie (1789-1799).
Het schilderij voor de restauratie
Er is washarsdoublering toegepast, ook wel Hollandse methode genoemd, die in gebruik kwam in de tweede helft van de 19de eeuw. Er zijn ook verschillende oude, verkleurde overschilderingen vastgesteld. De vernislaag was ook bijgekleurd. De eenvoudige geprofileerde lijst is niet de originele lijst. De huidige lijst lijkt te dateren uit de 19de eeuw.
Tientallen jaren is het schilderij niet van de muur geweest. Op de achterzijde van het schilderij kleeft krantenpapier. In de leesbare tekst wordt verwezen naar Z. Em. Kardinaal Van Roey. Hij was Kardinaal-Aartsbisschop van Mechelen tussen 1926 en 1961. In het krantenartikel, waarvan slechts flarden zijn bewaard, wordt verwezen naar de kerk van Kontich, iets dat af is en iets plechtig. Het krantenartikel lijkt te verwijzen naar de plechtige inwijding van de vergroting van de kerk van Kontich, die plaatsvond op 15 september 1929, in het bijzijn van Kardinaal Van Roey. Of het schilderij daarna nog van de muur is geweest is niet duidelijk, maar de kans is groot.
Het restauratieproces
Het schilderij verkeerde in een vrij slechte staat. De lijst is wel in vrij goede staat. Het schildersdoek vertoonde op meerdere plaatsen opstuwende zones en bobbels. Het schilderij was ook overdekt met een laag oppervlaktevuil. De restauratie van het schilderij is uitgevoerd door de Bornemse restauratrice Katrien Augustinus. De gemeente Bornem stond in voor het demonteren, vervoeren en terugplaatsen van het schilderij.
Een grote opstuwende naad liep verticaal door het schilderij. Onderaan zijn er vervormingen, waarschijnlijk veroorzaakt door schommelingen in het klimaat en door een niet nauwgezette manier van opspannen. De picturale laag werd verstoord door verschillende druk- en spanningsdeuken en -bobbels. De picturale laag was overdekt met craquelé. De vernislaag was sterk vergeeld, vervuild en redelijk onregelmatig aangebracht en zorgde ervoor dat het werk niet leesbaar is.
Tijdens het verwijderen van de vergeelde, versluierende, vernislaag kwam aan het licht dat in vele en grote zones een waslaag aanwezig was, een restant van een eerder slordig uitgevoerde doublering. Deze waslaag werd verwijderd op mechanische wijze (met scalpel) om de kans op beschadiging zo klein mogelijk te houden. Dit was zeer tijdrovend. Onder de verwijderde en bijgekleurde vernislaag kwam enerzijds het originele kleurenpalet naar boven, maar anderzijds ook de vele lacunes, scheuren en beschadigingen.
De restauratie: een proces van lange adem
Het schilderij verkeerde in een vrij slechte staat, slechter dan verwacht. Hierdoor heeft de restauratie vertraging opgelopen en kunnen we het gerestaureerde schilderij nog niet tonen. De lijst is wel in vrij goede staat. Het schildersdoek vertoonde op meerdere plaatsen opstuwende zones en bobbels. Het schilderij was ook overdekt met een laag oppervlaktevuil. De restauratie van het schilderij wordt uitgevoerd door de Bornemse restauratrice Katrien Augustinus. De gemeente Bornem staat in voor het demonteren, vervoeren en terugplaatsen van het schilderij.
Een grote opstuwende naad liep verticaal door het schilderij. Onderaan zijn er vervormingen, waarschijnlijk veroorzaakt door schommelingen in het klimaat en door een niet nauwgezette manier van opspannen. De picturale laag werd verstoord door verschillende druk- en spanningsdeuken en -bobbels. De picturale laag was overdekt met craquelé. De vernislaag was sterk vergeeld, vervuild en redelijk onregelmatig aangebracht en zorgde ervoor dat het werk niet leesbaar is.
Tijdens het verwijderen van de vergeelde, versluierende, vernislaag kwam aan het licht dat in vele en grote zones een waslaag aanwezig was, een restant van een eerder slordig uitgevoerde doublering. Deze waslaag werd verwijderd op mechanische wijze (met scalpel) om de kans op beschadiging zo klein mogelijk te houden. Dit was zeer tijdrovend. Onder de verwijderde en bijgekleurde vernislaag kwam enerzijds het originele kleurenpalet naar boven, maar anderzijds ook de vele lacunes, scheuren en beschadigingen.
Colofon
De restauratie van het 17de-eeuwse schilderij van Sint-Margaretha is mogelijk gemaakt dankzij de medewerking en steun van meerdere personen en instanties.
Restauratie: Katrien Augustinus
Teksten: Jordi Bruggeman, m.m.v. Benny Croket
Een initiatief van: Genootschap Sint-Margaretha Wintam
Met medewerking van: Gemeente Bornem en Vereniging voor Heemkunde in KLein-Brabant vzw
Met financiële stein van: Erfgoedcel Rivier&Land
Gesponsord door: SAN-CMU architecten bv en All-Archeo bv